Ένα νέο αναπτυξιακό παράδειγμα;

 Αντιγόνη Λυμπεράκη, Ιανουάριος 2010.

 Οι μικρο-πιστώσεις σε φτωχές γυναίκες φέρνουν έναν νέο αέρα στις αναπτυξιακές παρεμβάσεις για την καταπολέμηση της φτώχειας. Αποτελούν ένα χρήσιμο παράδειγμα για το σχεδιασμό πολιτικών που δεν αρκούνται στη μεταβίβαση πόρων αλλά κινητοποιούν τοπικά κοινωνικά δίκτυα: ανοίγουν νέα παράθυρα ευκαιρίας και εμπλέκουν τους ίδιους τους ανθρώπους στη διαμόρφωση της τύχης τους.

Βασικό σημείο εκκίνησης είναι η παραδοχή πως η ανάπτυξη είναι κάτι ευρύτερο από την αριθμητική μεγέθυνση. Ουσιαστικά η ανάπτυξη αποτελεί μια κοινωνική διεργασία. Η προβληματική της μικρο-χρηματοδότησης (micro-finance) εντάσσεται μέσα σε αυτή την αντίληψη, δηλαδή την αναγνώριση της κοινωνικής διάστασης της ανάπτυξης.

 Τι είναι η μικρο-χρηματοδότηση;

Το πρόβλημα: αποτυχία της πιστωτικής αγοράς στις φτωχότερες χώρες.

Η μικρο-χρηματοδότηση προσπαθεί να απαντήσει σε ένα διαπιστωμένο πρόβλημα. Ότι δηλαδή τα στοιχειώδη πιστωτικά εργαλεία δεν «αποδίδουν» σε πολλές χώρες και κυρίως σε φτωχές χώρες. Καταθέσεις, στεγαστικά δάνεια, καταναλωτική πίστη και ασφάλιση, δάνεια για επενδύσεις και μεταφορές χρημάτων: είναι εξαιρετικά προβληματικά στις φτωχές χώρες. Δεν υπάρχουν αξιόπιστα «αποθετήρια» για τις οικονομίες των ανθρώπων -καταθέσεις. Υπάρχουν μεγάλοι κίνδυνοι στην αποταμίευση, οι άνθρωποι συχνά αναγκάζονται να μετατρέψουν τις μικρές τους οικονομίες σε αγορά ζώων (που μπορεί να πεθάνουν ή να αρρωστήσουν) και σε κοσμήματα (που κινδυνεύουν να κλαπούν). Όσο για δανεισμό, η μόνη «λύση» είναι το ενεχυροδανειστήριο και οι τοκογλύφοι…. Μήπως οι φτωχοί άνθρωποι δεν θεωρούνται καλοί και αξιόπιστοι πελάτες των χρηματο-οικονομικών υπηρεσιών; Αυτή είναι η μισή (το πολύ) αλήθεια. Καλύτερη εξήγηση είναι η διαπίστωση πως εδώ έχουμε να κάνουμε με μια τεράστια αποτυχία της αγοράς, δηλαδή της χρηματο-οικονομικής αγοράς, και του ρυθμιστικού-κανονιστικού πλαισίου που τη διέπει.

Τα εμπόδια στην παροχή χρηματοπιστωτικών υπηρεσιών στις φτωχότερες χώρες είναι λίγο-πολύ γνωστά: πληθωρισμός, κυβερνητική ανικανότητα, έλλειψη θεσμικών προϋποθέσεων, ασαφής ή ανύπαρκτη νομοθεσία περί ιδιοκτησίας και οι δυσβάσταχτες απαιτήσεις για ενυπόθηκες εγγυήσεις….

 Το αποτέλεσμα: τα πιστωτικά προϊόντα έχουν υψηλό κόστος, τα ιδρύματα είναι συχνά αναξιόπιστα, οι θεσμοί εύθραυστοι και ατελείς, η διαφθορά αυξάνει το κόστος κάθε συναλλαγής, ενώ είναι συνήθως ανύπαρκτες οι στοιχειώδεις δημόσιες υπηρεσίες (όπως η παροχή ηλεκτρικού ρεύματος), δυσκολεύοντας τη λειτουργία και όσων θεσμών λειτουργούν. Επιπλέον, υπάρχει μεγάλη έλλειψη δεδομένων που αφορούν την πιστοληπτική ικανότητα… (Economist: The hidden wealth of the poor, 2005).

 Οι πιστώσεις όμως είναι πολύ σημαντικές στη ζωή των φτωχών ανθρώπων. Συγκριτικές έρευνες σε πολλές χώρες και περιοχές του Νότου έχουν δείξει πως οι οικογένειες με πρόσβαση σε πιστώσεις έχουν καλύτερη υγεία, καλύτερη οικονομική κατάσταση, στέλνουν τα παιδιά τους στο σχολείο, επενδύουν περισσότερο, καταναλώνουν περισσότερο και αποταμιεύουν λιγότερο από εκείνες που δεν έχουν πρόσβαση σε δάνεια. Η άλλη όψη της εικόνας είναι επίσης ενθαρρυντική: τα ιδρύματα που προσφέρουν μικρο-δάνεια έχουν πολύ χαμηλά ποσοστά απώλειας των χρημάτων τους (1-3%, δηλαδή μικρότερα ποσοστά από τα μεγάλα ιδρύματα των πλούσιων χωρών).

 Πρωτοπόρος στις μικρο-πιστώσεις ήταν η Τράπεζα Grameen στο Bangladesh (από το 1976) που έδινε μικρο-δάνεια σε μικρές ομάδες φτωχών γυναικών…. Προϋπόθεση: ακραία φτώχεια, λιγότερο από 1 δολάριο τη μέρα. Εβδομαδιαία παρακολούθηση επειδή υπήρχε έλλειψη υποθήκης, νέος (υψηλότερος) δανεισμός μετά την αποπληρωμή προηγούμενου χρέους.

Οι πρακτικές αυτές έδειξαν να ανακουφίζουν και να αποδίδουν στις φτωχές κοινότητες, δημιούργησαν όμως και πολλούς εχθρούς. Οι αντιδράσεις ήταν πολλές και συχνά βίαιες: ισλαμιστές φονταμενταλιστές έχουν κάνει βομβιστικές επιθέσεις εναντίον της Τράπεζας Grameen στο Bangladesh, μαοϊκοί έχουν κάνει επιδρομές σε γραφεία μικρο-χρηματοδότησης στο Νεπάλ,  ο επικεφαλής της προσπάθειας να στηθεί μικρο-χρηματοδότηση στο Αφγανιστάν δολοφονήθηκε και τα φαινόμενα εχθρότητας δεν τελειώνουν. Στους εχθρούς συγκαταλέγονται όσοι αμφισβητούν το χρήμα γενικώς, όσοι θίγονται ανταγωνιστικά από την ευκαιρία των φτωχών να δανειστούν (όπως οι έμποροι ναρκωτικών), όσοι επιδιώκουν οι γυναίκες να μην έχουν κανένα οικονομικό ρόλο και ευθύνη-δραστηριότητα.

Τρόποι πρόσληψης: εμπιστοσύνη και αμοιβαιότητα μετ΄ εμποδίων

Η κυρίαρχη αντίληψη στους διεθνείς οργανισμούς (World Bank etc) για τα μικρο-δάνεια είναι πως η συνεργασία των ίδιων των δικαιούχων εξασφαλίζει διαφάνεια και αποτελεσματική παρακολούθηση της αποπληρωμής, οδηγώντας πάντα σε ευεργετικό οικονομικό και κοινωνικό αποτέλεσμα. Η συνεργασία βασίζεται στην άποψη πως υφίσταται σε κάθε κοινωνία ένα απόθεμα Κοινωνικού Κεφαλαίου (τοπικές μορφές συνεργασίας που εκφράζουν σχέσεις εμπιστοσύνης και αμοιβαιότητας), το οποίο αν κινητοποιηθεί, μπορεί να δρομολογήσει ενάρετους κύκλους ευημερίας και ανάπτυξης (Putnam 1993, 1995). Και τούτο συμβαίνει επειδή η εμπιστοσύνη, οι κοινές αξίες και τα δίκτυα συνεργασίας κάθε είδους αυξάνουν την οικονομική αποτελεσματικότητα.

Αυτή η αντίληψη είναι ελαφρώς μηχανιστική και δεν βρίσκει πάντα ανταπόκριση στην πραγματικότητα. Νέο-Μαρξιανές προσεγγίσεις (τύπου Bourdieu, για παράδειγμα) δείχνουν τις κοινωνικές και πολιτισμικές μορφές κεφαλαίου (συμβολικό κεφάλαιο) που ξεπερνούν το κεφάλαιο που ορίζεται αυτόματα ως ιδιωτικό. Δεν θα πρέπει να παραβλέπεται η συγκεκριμένη θέση ενός ατόμου μέσα στον κοινωνικό σχηματισμό, γιατί αυτή η θέση τελικώς προσδιορίζει τον τρόπο  που αυτό το άτομο αντιλαμβάνεται τη συνεργασία και την εμπιστοσύνη. Κάποιοι ωφελούνται και κάποιοι άλλοι χάνουν από κάθε συνεργασία. Τα οφέλη του ενός είναι η χασούρα του άλλου (παίγνιο μηδενικού αθροίσματος). Έτσι δημιουργούνται συγκρούσεις και αντιθέσεις, ενώ δίπλα στο «κοινωνικό κεφάλαιο» αναπτύσσεται συχνά και το «αντι-κοινωνικό κεφάλαιο» που διχάζει και δημιουργεί αποκλεισμούς.

Για κάποιους μελετητές, όλη η συζήτηση γύρω από το «κοινωνικό κεφάλαιο» είναι ύποπτη επειδή επιτρέπει τη συγκρότηση μιας βολικής κυβερνητικής στρατηγικής, όπου μετατίθεται το βάρος της αναπτυξιακής προσπάθειας από το κράτος προς την κοινωνία των πολιτών και τον «τρίτο τομέα» (ΜΚΟ). Αυτό γίνεται επειδή η προβληματική αυτή επιτρέπει την οικονομική, ακόμα και την ηθική αιτιολόγηση της μείωσης του ρόλου του κράτους στην παροχή βασικών κοινωνικών υπηρεσιών.

Νέες επεκτάσεις του έργου του Foucault κυρίως σε εθνογραφικές έρευνες υπογραμμίζουν πως οι οικονομικές πρακτικές είναι «σφηνωμένες» μέσα σε συγκεκριμένες κάθε φορά κοινωνικές αποκρυσταλλώσεις (αυτό που με μεγαλύτερη κομψότητα και οικονομία διατυπώνεται στα αγγλικά σαν social embeddedness -Katherine Rankin, 2002 Feminist Economics). Άλλοτε οι μικρο-πιστώσεις οδηγούν σε αύξηση της συνεργασίας και της εμπιστοσύνης-αλληλεγγύης, και άλλοτε όχι. Αυτό που έχει σημασία είναι η ενδυνάμωση της θέσης των φτωχότερων, 5^ο ποιοι παίρνουν τις αποφάσεις, το είδος των δραστηριοτήτων που ενθαρρύνονται και το αν στην πορεία δημιουργούνται νέοι (ή ενισχύονται παλιότεροι) κοινωνικοί αποκλεισμοί.

Ένα παράδειγμα από πρώτο χέρι: Ομάδα Γυναικών σε γειτονιά της Κατμαντού, στο Νεπάλ.

Κοινότητα Lumanti: Γειτονιά ακτημόνων (χωρίς δικαιώματα ιδιοκτησίας στη γη και στα σπίτια τους) που δημιουργήθηκε στη διάρκεια της τελευταίας 20ετίας ως αποτέλεσμα της εσωτερικής μετανάστευσης.

Πρόγραμμα: 10ετής συνεργασία με Action Aid Nepal για την ενδυνάμωση της κοινότητας και την καταπολέμηση της φτώχειας.

Τα προβλήματα της ακραίας φτώχειας και της έλλειψης ευκαιριών και η προσπάθεια κινητοποίησης των ίδιων των υποκειμένων της ανάπτυξης ήταν το σημείο εκκίνησης αυτής της παρέμβασης.

Τα βήματα και τα συγκεκριμένα εργαλεία μικρο-χρηματοδότησης: αρχικά αφορούσαν πολύ μικρά ποσά, σε ημερήσια ή εβδομαδιαία βάση αποταμίευσης και αποπληρωμής. Σήμερα, 8 χρόνια μετά την ίδρυση του συνεταιρισμού ακτημόνων γυναικών, τα δάνεια φτάνουν στο ανάλογο ποσό των 2000 δολαρίων χωρίς εγγύηση ή μέχρι 12000 με εγγύηση. Ήδη 9 γυναικείοι πιστωτικοί συνεταιρισμοί έχουν φτιάξει μια ομοσπονδία μικρο-πιστώσεων που έχει για μέλη της 171 ομάδες με 6.168 μέλη, ενώ άλλοι 17 συνεταιρισμοί (με 307 ομάδες( περιμένουν την ένταξή τους στο σχήμα αυτό. Το συνολικό ύψος των καταθέσεων σήμερα ξεπερνάει το 1 εκατομμύριο δολάρια, οι ρυθμοί αποπληρωμής φτάνουν στο 90% και δεν υπάρχει καθόλου ξεγραμμένο χρέος (bad debt).

Τα αποτελέσματα: Η δυνατότητα των γυναικών να αποταμιεύουν και να δανείζονται είχε ορατά και σημαντικά αποτελέσματα στην αλλαγή της ισορροπίας ανάμεσα στα φύλα και ειδικότερα στις σχέσεις ανάμεσα στους συζύγους και στο νοικοκυριό.

Ειδικότερα:

• Περιορίστηκαν πάρα πολύ τα φαινόμενα ξυλοδαρμού των γυναικών από τους άντρες τους (και επειδή οι άντρες συνειδητοποίησαν τη σημασία της γυναίκας τους στην οικονομική κα6τάσταση του νοικοκυριού τους, αλλά και επειδή κάθε περίπτωση ξυλοδαρμού κινητοποιούσε αντιδράσεις και μέτρα οικονομικής τιμωρίας από τις υπόλοιπες γυναίκες της ομάδας).
• Περιορίστηκε σημαντικά η κατάχρηση οινοπνευματωδών ποτών, με συμμετοχή πρώην χρηστών σε καμπάνιες ενημέρωσης.
• Οι γυναίκες κέρδισαν το σεβασμό των συζύγων τους αλλά και της ευρύτερης οικογένειας. Κέρδισαν αυτό-εκτίμηση και είναι περήφανες γι αυτό.
• Η τοπική κοινωνία (πέρα από τα όρια της συγκεκριμένης κοινότητας και γειτονιάς) άρχισε να σέβεται τις γυναίκες των κοινοτήτων των ακτημόνων των πόλεων. Απευθύνονται σε αυτές για μικρο-δάνεια αλλά και για να μάθουν τρόπους ώστε να ξεκινήσουν παρόμοια προγράμματα συνεταιριστικού τύπου και αλλού. Είναι χαρακτηριστικό πως τις προσκαλούν σε γιορτές και γάμους, ενώ στο παρελθόν τις θεωρούσαν ανεπιθύμητες.
• Τα παιδιά εκπαιδεύονται στην πρακτική της αποταμίευσης και της συλλογικής προσπάθειας με υπευθυνότητα. Η αξία της μάθησης δεν αμφισβητείται πλέον από κανένα μέλος της κοινότητας.
• Έχουν βελτιωθεί σημαντικά οι επιχειρηματικές δεξιότητες στην κοινότητα εξ αιτίας του χαμηλότοκου δανεισμού και των ευκαιριών ανάληψης κάποιας μορφής οικονομικής δραστηριότητας από ανθρώπους που ήταν αποκλεισμένοι από αυτήν.
• Πολλές γυναίκες ανέλαβαν επιχειρηματική δραστηριότητα και βρήκαν τρόπους προσπορισμού εισοδήματος. Αγόρασαν ζώα (γουρούνια κυρίως), άνοιξαν μαγαζιά με λαχανικά, παντοπωλεία, προχώρησαν στην εκτροφή ζώων (κατσίκες, αγελάδες, πάπιες), μαγαζιά καλλυντικών και άλλα.
• Σαν αποτέλεσμα, αυξήθηκε η ιδιοκτησία των γυναικών τόσο σε ότι αφορά γή και σπίτια, όσο και άλλα αγαθά.
• Πολλές γυναίκες εκπαιδεύτηκαν στην τήρηση λογιστικών βιβλίων και σε δεξιότητες υπολογισμού κόστους έτσι ώστε να είναι σε θέση να λειτουργούν μια επιχείρηση ή να συνεισφέρουν στη λειτουργία της συνεταιριστικής τους ομάδας. Πολλές από αυτές επισκέφτηκαν άλλες ομάδες (μέσα και έξω από τη χώρα) για ανταλλαγή πείρας και εμπειριών.
• Η συμμετοχή των γυναικών στην κοινωνική και πολιτική ζωή αυξήθηκε σημαντικά. Δέχονται προτάσεις να αναλάβουν θέσεις ευθύνης και νέα καθήκοντα. Προσκαλούνται σε κοινωνικές και πολιτικές δραστηριότητες.

Πού βρίσκεται το «κλειδί» της επιτυχίας; Παράλληλες δραστηριότητες του γυναικείου συνεταιρισμού: συνδυασμός με άλλες δράσεις ενδυνάμωσης και εκπαίδευσης (αλφαβητισμού και αριθμητισμού) ενηλίκων. Συνολική θεώρηση ευκαιριών ζωής από κάθε άποψη: οικονομική υποστήριξη (μη ανταποδοτική) σε περιπτώσεις που κάποια γυναίκα γεννάει ή κάποιο μέλος της οικογένειας πεθαίνει. Πετυχημένες καμπάνιες ενημέρωσης για ισορροπημένη διατροφή και συνθήκες υγιεινής, καθώς και οικονομική υποστήριξη για χτίσιμο τουαλέτας. Επίσης έχουν δοθεί αρκετές υποτροφίες σε παιδιά για να πάνε σχολείο ή και να σπουδάσουν. Υποδειγματική συνεργασία ανάμεσα στις γυναίκες, τις κάνει καλές δασκάλες για στήσιμο ανάλογων σχημάτων και αλλού. Η συνεργασία και η αλληλεγγύη που χαρακτηρίζει τις γυναίκες του συνεταιρισμού δεν ήρθε ούτε «αυτόματα» ούτε εύκολα, και σε κάθε περίπτωση δεν προϋπήρχε: οικοδομήθηκε σταδιακά, με μακροχρόνια δέσμευση, προσπάθεια και συνέπεια.

Και επειδή δεν ήταν ούτε εύκολο ούτε αυτονόητο, είναι τόσο ελπιδοφόρο το μήνυμα αυτής της προσπάθειας: μπορεί να γίνει!